PRE-ANALYSE | Kalium onder de loep, pseudohyperkaliëmie ontmaskerd

Kalium is het belangrijkste intracellulaire kation en essentieel voor neuromusculaire prikkelgeleiding en cardiale functie. Kleine afwijkingen in de serumkaliumconcentratie kunnen belangrijke klinische consequenties hebben, waardoor een correcte interpretatie essentieel is. Tegelijkertijd is kalium bijzonder gevoelig voor pre-analytische invloeden.

Deel dit artikel via:

Fysiologie & referentiewaarden van kalium

 Kalium is het belangrijkste intracellulaire kation. Ongeveer 98% bevindt zich intracellulair en slechts een klein deel circuleert extracellulair. Deze gradiënt wordt in stand gehouden door de Na⁺/K⁺-ATPase pomp. De normale serumkaliumconcentratie ligt tussen 3,5 en 5,10 mmol/L. Door deze nauwe marge kunnen kleine afwijkingen al klinisch relevant zijn.

Hyperkaliëmie

 Hyperkaliëmie (>5,1 mmol/L) presenteert zich vaak met aspecifieke klachten zoals mentale verwarring, (spier)zwakte, paresthesieën (tintelingen), verlamming en hartritmestoornissen. De ernst hangt af van de omvang en snelheid van de stijging. Symptomen en/of EKG-afwijkingen zijn bijna altijd aanwezig bij concentraties >6,5 mmol/L. Cardiale gevolgen van hyperkaliëmie zijn onder meer bradycardie en geleidingsstoornissen die op het EKG zichtbaar zijn. Langdurige, ernstige hyperkaliëmie (>7,0 mmol/L) kan leiden tot perifere vasculaire collaps en hartstilstand. Concentraties >10,0 mmol/L zijn in de meeste gevallen fataal, hoewel sterfgevallen ook bij lagere waarden kunnen voorkomen.

De oorzaken zijn uiteenlopend en omvatten pseudohyperkaliëmie, verhoogde vrijzetting van intracellulair kalium (zoals bij ischemie, hematologische maligniteiten, intensieve fysieke inspanning, ontregelde diabetes mellitus, acidose en weefselschade) en verminderde renale excretie (bij nierlijden) of onder invloed van medicatie (zoals ACE-inhibitoren, NSAID’s of kaliumsparende diuretica).

Pseudohyperkaliëmie, een frequente valkuil

Pseudohyperkaliëmie verwijst naar een verhoogde gemeten kaliumwaarde zonder dat er sprake is van een werkelijke hyperkaliëmie in vivo. Kalium is bovendien één van de analyten die het meest gevoelig is voor pre-analytische invloeden, waardoor een correcte staalafname en verwerking essentieel zijn voor een betrouwbare interpretatie.

De meest voorkomende oorzaak van pseudohyperkaliëmie is hemolyse: bij beschadiging van erytrocyten komt intracellulair kalium vrij in serum of plasma, wat leidt tot een kunstmatige stijging van de gemeten waarde. Gezien de intracellulaire kaliumconcentratie aanzienlijk hoger is dan de extracellulaire, kan zelfs beperkte hemolyse reeds een significante impact hebben. Hemolyse kan ontstaan door een suboptimale afnametechniek (zoals langdurige veneuze stuwing, gebruik van een te dunne naald of traumatische punctie), maar ook door externe factoren zoals extreme temperaturen tijdens bewaring of transport. Mechanische belasting (bv. tijdens transport) kan eveneens hemolyse veroorzaken. Afkoeling van het staal remt bovendien de Na⁺/K⁺-ATPase pomp, wat resulteert in een stijging van het extracellulaire kalium; daarom mogen bloedstalen niet in de koelkast bewaard worden. Ook vertraagde staalverwerking speelt een rol, aangezien bloed na afname metabolisch actief blijft en cellen kalium kunnen vrijstellen indien serum of plasma niet tijdig wordt gescheiden. Daarnaast kunnen zeer hoge trombocyten- of leukocytenaantallen bijdragen tot vals verhoogde kaliumwaarden (maar kunnen ook een hypokaliëmie veroorzaken).

Het is essentieel om een onderscheid te maken tussen echte hyperkaliëmie en pseudohyperkaliëmie, neem steeds het klinisch beeld, het EKG en de pre-analytische context in rekening. Bij twijfel is herhaling van de bepaling met een correct afgenomen en snel verwerkt staal aangewezen. Verhoogde kaliumwaarden ten gevolge van pre-analytische factoren kunnen in belangrijke mate vermeden worden door een snelle en correcte verwerking van het staal, waarbij serum en rode bloedcellen tijdig van elkaar worden gescheiden via centrifugatie of decantatie kort na het beëindigen van het stollingsproces in de serumtube.

Hypokaliëmie

Hypokaliëmie wordt gedefinieerd als een serumkalium <3,5 mmol/L en kan zich uiten met spierzwakte, vermoeidheid, constipatie en hartritmestoornissen; in ernstige gevallen kunnen levensbedreigende aritmieën optreden, vooral bij patiënten met onderliggende hartziekten. De etiologie is heterogeen en omvat artefacten, verminderde inname en verhoogd verlies, voornamelijk gastro-intestinaal (braken, diarree) en renaal (diuretica, endocriene stoornissen). Daarnaast kunnen ook bepaalde geneesmiddelen en aandoeningen, zoals hyperthyreoïdie, magnesiumdepletie en slecht gecontroleerde diabetes, bijdragen.

Referentiewaarden
Kalium op serum 3,50 - 5,10 mmol/L
Kalium op heparine plasma 3,40 - 4,50 mmol/L
Hypokaliëmie
  • 3,0 - 3,5 mmol/L: milde hypoK, vaak geen klachten
    < 3,0 mmol/L: neuromusculaire symptomen, algemeen zwaktegevoel, vermoeidheid, constipatie
    2,0 - 2,5 mmol/L: tachycardie, ΔEKG, hartstilstand, spiernecrose mogelijk
    < 2,0 mmol/L: ernstige hypoK, hyporeflexie, VKF, paralyse (begint perifeer → aantasting ademhalingsspieren)

Hyperkaliëmie
  • > 6,5 mmol/L: symptomen of EKG afwijkingen
    > 7,0 mmol/L: VKF, perifere vasculaire collaps & hartstilstand
    > 10 mmol/L: fataal

Conclusie & praktische aanbevelingen

Kalium is een essentieel elektrolyt met een smalle fysiologische marge en belangrijke klinische implicaties. Zowel hyperkaliëmie als hypokaliëmie kunnen ernstige gevolgen hebben, vooral op cardiaal vlak. Tegelijkertijd is kalium bijzonder gevoelig voor pre-analytische invloeden, met pseudohyperkaliëmie als frequent probleem. Een correcte interpretatie vereist niet alleen kennis van de pathofysiologie, maar ook aandacht voor de omstandigheden van de staalafname. 

Hieruit vloeien volgende pre-analytische aanbevelingen voort:

  • Correcte bloedafname.
    • Gebruik de correcte afnamevolgorde (SCHEF), gebruik het juiste materiaal (geen spuit, geen te fijne naald), prik vlot, laat de patiënt geen vuist maken tijdens de afname, minimale stuwing en span de tourniquet niet te strak en/of te lang aan.
    • Kies het moment van de bloedafname, kalium vertoont een circadiaans ritme met maximale waarde rond de middag (15%).
  • Vermijd hemolyse. Schud niet met de tubes en vermijd een traumatische punctie.
  • Bewaring van bloedtubes op kamertemperatuur, niet in de koelkast, niet in direct zonlicht of nabij een warmtebron.
  • Scheiding van serum en rode bloedcellen bij kritische stalen via centrifugatie of decantatie kort nadat het stollingsproces in de serumtube beëindigd is.

Pre-analyse – Monsters met een missie, de pre-analytische fase als onzichtbare held

• Medina Labogids 

• Guder, W. G. (Ed.). (2015). Pre-examination procedures in laboratory diagnostics: preanalytical aspects and their impact on the quality of medical laboratory results. Walter de Gruyter GmbH & Co KG.

• Rifai, N. (2017). Tietz Textbook of Clinical Chemistry and Molecular Diagnostics-E-Book. Elsevier Health Sciences. 

• Bossuyt, X. (2016). Wegwijs in laboratoriumdiagnose. Leuven Acco.

• Schmidt, S. T., Ditting, T., Deutsch, B., Schutte, R., Friedrich, S., Kistner, I., Ott, C., Raff, U., Veelken, R., & Schmieder, R. E. (2015). Circadian rhythm and day to day variability of serum potassium concentration: a pilot study. Journal of nephrology, 28(2), 165–172. https://doi.org/10.1007/s40620-014-0115-7 

• Schuff-Werner, P.,, Mansour J. & Gropp, A. (2020). Pseudo-thrombocytopenia (PTCP). A challenge in the daily laboratory routine?. Journal of Laboratory Medicine, 44(5), 295-304. https://doi.org/10.1515/labmed-2020-0099

• Lardinois, B., Favresse, J., Chatelain, B., Lippi, G., & Mullier, F. (2021). Pseudothrombocytopenia-A Review on Causes, Occurrence and Clinical Implications. Journal of clinical medicine, 10(4), 594. https://doi.org/10.3390/jcm10040594 

• Milani, C., et al. (2009). Neutrophil Platelet Satellitism Revisited. Blood, 114(22), 4469. https://doi.org/10.1182/blood.V114.22.4469.4469

• https://www.cellwiki.net/nl/afwijkingen/trombocyten-aggregaten 

• https://www.cellwiki.net/nl/afwijkingen/trombocyten-satellitisme

• Smith, C. J., Kluck, L. A., Ruan, G. J., Ashrani, A. A., Marshall, A. L., Pruthi, R. K., Shah, M. V., Wolanskyj-Spinner, A., Gangat, N., Litzow, M. R., Hogan, W. J., Sridharan, M., & Go, R. S. (2021). Leukocytosis and Tobacco Use: An Observational Study of Asymptomatic Leukocytosis. The American journal of medicine, 134(1), e31–e35. https://doi.org/10.1016/j.amjmed.2020.06.014

Liever een geprinte versie?

Wilt u dit artikel rustig nalezen zonder scherm, offline raadplegen of delen met collega’s? Via de knop hieronder kunt u het downloaden als PDF en afdrukken naar wens.

Andere relevante artikels

PRE-ANALYSE | Wanneer het staal stoort: Hemolyse, icterus en lipemie als interferenties

Blijf geïnformeerd!

Laat uw gegevens achter en ontvang de nieuwste updates en relevante artikels van ons labo rechtstreeks in uw mailbox.