Deel dit artikel via:
Hemoglobinopathie is een veelvoorkomende recessieve monogenetische aandoening, met ongeveer 7% dragers wereldwijd. Oorspronkelijk kwamen ze vooral voor in het Middellandse Zeegebied, Azië en Afrika, maar door migratie zijn ze wereldwijd verspreid. Ze worden nu in verschillende Europese landen als endemisch beschouwd.
Hemoglobine (Hb) is het meest voorkomende eiwit in het bloed en bevindt zich in rode bloedcellen (RBC), met zuurstoftransport als belangrijkste functie. Hb is een tetrameer eiwit, waarbij elke subunit één heemgroep bevat voor zuurstofbinding. Mutaties in de genen voor de synthese van globineketens van Hb veroorzaken afwijkingen. Deze genen liggen in twee multigenenclusters: chromosoom 16p bevat de α-globuline gen-cluster en chromosoom 11p de β-globuline gen-cluster. Een gen-cluster is een groep van twee of meer genen die dicht bij elkaar op een chromosoom liggen en vaak gerelateerde functies hebben, zoals het coderen van eiwitten die betrokken zijn bij eenzelfde biologisch proces. Er zijn vier types globineketens die drie fysiologische Hb-fracties vormen (HbA, HbA2 en HbF).
De expressie van globineketens varieert tijdens het leven. Voor de geboorte worden gamma-ketens op hoge niveaus geproduceerd, maar nemen snel af na de geboorte, terwijl β-ketens toenemen. Dit wordt de hemoglobine ‘switch’ genoemd. De synthese van α-ketens blijft stabiel, en zeta- en epsilon-ketens worden alleen embryonaal gesynthetiseerd. Bij volwassenen is voornamelijk HbA (96%-98%) aanwezig, een kleine hoeveelheid HbA2 (2%-3.5%) en een fractie HbF (<0.5%). Bij pasgeborenen overheerst HbF, met lagere niveaus van HbA en meestal is HbA2 detecteerbaar.
Hemoglobinopathieën (HbP) ontstaan door stoornissen in de aanmaak (thalassemie) of structuur (hemoglobinevariant) van globineketens, veroorzaakt door mutaties of deleties in α- of β-globinegenen. Er zijn ook gemengde vormen, zoals β0/ β+-thalassemieën, HbSC-ziekte en HbE α- thalassemieën.
De klinische manifestaties variëren van milde microcytaire, hypochrome anemie tot ernstige, levenslange, transfusie- afhankelijke anemie met multi-orgaanbetrokkenheid. Dragers vertonen geen ernstige symptomen.
Door een verminderde synthese van globineketens is er een verminderde aanmaak van normaal Hb. Heterozygote thalassemiedragers hebben milde, ijzerrefractaire, microcytaire hypochrome anemie met milde symptomen. Homozygote vormen veroorzaken ernstige hypochrome hemolytische anemieën en een complex ziektebeeld.
α-thalassemiesyndromen ontstaan door gedeeltelijke (α+) of volledige (α0) deletie (of zeldzame mutatie) in het α-globinegen. Ze komen vooral voor in Afrika, Arabische landen, en steeds vaker in Zuidoost-Azië. De ernst van de ziekte hangt af van het type en aantal gemuteerde genen.
β-thalassemiesyndromen ontstaan door onvoldoende (β+) of afwezige (β0) productie van β-globineketens door een mutatie in het β-globinegen. De meeste patiënten komen uit mediterrane landen, Zuidoost-Europa, Arabische landen en Azië. De ziektebeelden worden onderverdeeld in 3 groepen:
Er zijn meer dan 1000 gekende hemoglobinevarianten (HbVar), slechts één derde toont klinische symptomen. HbS, HbE en HbC zijn de meest frequente en pathologisch belangrijke hemoglobinevarianten en worden veroorzaakt door een puntmutatie in het β-globine gen.
HbS komt oorspronkelijk uit Afrika en is ook te vinden in de Franse Antillen, India, Middellandse Zeegebied en Midden- Oosten. Sikkelcelziekte, de ernstigste hemoglobinopathie, omvat aandoeningen met >50% HbS zoals HbSS en gemengde vormen (HbS/β-thalassemie, HbSC-ziekte, …). HbS verkort de levensduur van RBC hierdoor ontstaat acute en chronische hemolytische anemie. Bij zuurstofgebrek polymeriseren sikkelcellen waardoor vaso-occlusieve crises (VOC of sikkelcelcrises) ontstaan met weefselischemie, deze gaan gepaard met ernstige pijn. Herhaalde miltinfarcten leiden tot hyposplenisme en verhoogde infectiegevoeligheid. Heterozygote HbS-dragers (sikkelceltrait) zijn meestal niet aangetast, maar kunnen onder extreme omstandigheden een crisis (zeldzaam) krijgen.
HbC vindt zijn oorsprong in Afrika. HbC homozygositeit (HbC-ziekte), toont milde hemolytische anemie die vergelijkbaar is met een minder ernstige vorm van sikkelcelziekte. Heterozygote HbC dragers zijn klinisch asymptomatisch.
HbE komt frequent voor in Zuidoost-Azië. Het ziektebeeld is vergelijkbaar met een β-thalassemie, er is onvoldoende synthese van het variant HbE. HbE homozygositeit (HbE-ziekte) toont matige microcytaire hypochrome anemie. Heterozygote HbE dragers zijn klinisch asymptomatisch en hebben een normaal hematologisch bloedbeeld of milde microcytaire anemie.
Diagnostiek naar hemoglobinopathieën is vooral geïndiceerd in volgende situaties:
Gegeneraliseerde Hb elektroforese screening voor alle patiënten met anemie wordt niet aangeraden.
De laboratoriumtesten voor diagnose worden uitgevoerd op EDTA-volbloed:
Hemoglobinopathieën worden autosomaal recessief overgeërfd. Als beide ouders drager zijn, is er 25% kans op een kind met homozygote hemoglobinopathie. Dragerschap komt vooral voor in malaria-endemische gebieden, maar is door internationale migratie wereldwijd terug te vinden. Doel van screening is het identificeren van dragers, risicobeoordeling op een ernstig getroffen kind en informeren over de beschikbare preventieve opties. Kennis over de frequentie en heterogeniteit van de hemoglobinopathieën in een doelpopulatie is hierbij cruciaal. Voor risicokoppels wordt genetische counseling, prenatale diagnostiek of pre-implantatiediagnostiek aangeraden.
Identificatie van thalassemie dragerschap is belangrijk om onnodige ijzersuppletie bij anemie-behandeling te voorkomen. Thalassemiedragers hebben een laag-normaal Hb met verhoogd aantal rode bloedcellen, lage MCV en MCH, en normaal ferritine. Echter is het wel essentieel om optimale niveaus van ferritine, foliumzuur en vitamine B12 te handhaven om het Hb-gehalte op peil te houden.
Behandeling van sikkelcelziekte focust op complicatie- preventie en symptoombeheer: pijnbestrijding (analgetica), hydratatie, bloedtransfusies, en hydroxycarbamide (hydroxyurea) voor HbF-productie (verlagen ernst en frequentie van VOC). Vanwege immuuncompromittering door een afunctionele milt zijn infectiepreventie en vaccinatie belangrijk, evenals on demand antibiotica bij koorts.
Therapie voor thalassemie richt zich op chronische anemie, monitoring van ijzeroverbelasting en complicatiebeheer (door behandeling of ziekte). De meeste patiënten krijgen transfusies en ijzerchelatie; slechts enkelen ondergaan curatieve therapieën.
Ernstige sikkelcelziekte of thalassemie major kunnen momenteel enkel curatief behandeld worden met beenmerg- of stamceltransplantatie.
Hemoglobinopathieën zijn wereldwijd veelvoorkomende erfelijke ziekten, onderverdeeld in thalassemie (verlaagde Hb-synthese) en hemoglobinevarianten (structureel abnormaal Hb). Belangrijke vormen zijn HbS, HbE, HbC, α- en β-thalassemie. Er zijn veel subtypen en gecombineerde typen in elke groep. De symptomenvariëren van milde anemie tot ernstige transfusieafhankelijke anemie en multisysteemziekte. Supportieve behandeling omvat bloedtransfusies, ijzerchelatie, analgetica, antibiotica, en hydroxyurea; stamceltransplantatie is de enige curatieve optie. Screening met hemoglobine- elektroforese is belangrijk voor preventie.
Wilt u dit artikel rustig nalezen zonder scherm, offline raadplegen of delen met collega’s? Via de knop hieronder kunt u het downloaden als PDF en afdrukken naar wens.
Laat uw gegevens achter en ontvang de nieuwste updates en relevante artikels van ons labo rechtstreeks in uw mailbox.
